Хэд хэдэн газар хөдлөлт, хэд хэдэн сүйрлийг би туулж байсан. Их бага хэмжээгээр газар сүйдэж, элдэв зүйл дээрээс унаж, гэмтэж бэртэж байсан нь бий ч хэзээ ч үүн шиг ийм аймшигтай байсангүй. Хэчнээн ч үхлийг нэг өдөр үзэж, хэчнээн ч их хувиа хичээсэн загнав даа? Ухаан санаа холхиос холхид оджээ. Газар дэлдэж, далайг самраж асан тэр их гамшгийн чимээ нь багассаар нэг мөр намдаж, хүчит давлагаа юмсыг хэмх цохиж, шажигнан бутрах чимээ дуулдахаа ч болих тэр цагт, өнөөх оршуулгын газраас ч нам гүн оройлон эзэгнэж байхуй бид бүгд нэрсний ундаа уучхаад, буцаад л хэсэгтээ бэмбэгнэн, юу ч дуугаралгүй суусан бөгөөд хагас цаг хэртэй хугацааны дараа эцэстээ сая нэг бүгд бүрэн сэхээрэх аядлаа. Гэрийн эзэн ах өмдөн дээр нь тогтсон шороо тортгийг гөвсөөр өндийж, энэ зоорины цор ганц хаалга руу ухасхийв.

Гэвч ах хэчнээн оролдож, чангааж дээш онгойлгох гэж оролдвол дийлдсэнгүй ээ. Сайтар хийсэн энэ төмөр хаалга гадагшаа л онгойдог бөгөөд таамаглах нь элдэв нуранги дээрээс маань дарсан болж таарлаа. Би хүч нэмж, бид хамтдаа түлхээд ч ямар ч амжилт дагуулсангүй. Төмөр хаалга дээш хөдөлсөн ч үгүй. Эгэл хүний хүч үүнтэй дүйхгүй нь тодорхой болов. Одоо энд бидэнд өлсөж, харангадаж үхэх, хүчилтөрөгчөөд дутагдаж үхэх гэсэн хувилбарууд даруй үүсэв. Бурхан зай л гарвал биднийг үхэл рүү түлхэх нь энэ аж. Нэгэн аюулаас мултарч гарахуй нөгөө нь цаг алдалгүй айлчлан ирлээ. Хэрхэн эндээс гарах вэ? Гэр бүлдээ би үнэхээр л санаа зовниж, ийм л цаг үед дотроо амьд буй гэж, Сөүлд энэ сүйрлийн оч ч бүү хүрсэн байгаасай хэмээн найдаж, хэзээ ч чухалчлан итгэж байгаагүй бурханд хүртэл хэд залбираад амжив.

Эцсийн мөчид хаалгаа хамраар маань хааж орхиогүй, үүдээ нээж, сүйрлээс амийг минь аварсан гэрийн эзэн ахыг На Имсан гэдэг ажээ. Тэр Гванжугийн төв банкинд нягтлан бодогчоор ажилладаг бөгөөд энэ нутгийн унаган оршин суугч, оюутан ахуйгаа ч энд өнгөрөөсөн нэгэн гэв. Түүний эхнэр, бяцхан хүүхдүүдийн ээжийг Им Саллу гэнэ. Эгч залуудаа театрт балетийн бүжигчин байсан ба тоглолтынхоо үеэр тайзнаасаа унаж хөл болон нуруугаа хүнд бэртээжээ. Энэ явдлын үр дагаварт бүр суугаа ч болохоо дөхсөн ба аз золоор зорин ирж байсан энэ аюулаас тойрч гарав. Гэвч ахиж хэзээ ч тайзан дээр бүжиглэж чадахгүй, цаашлаад хүнд зүйл ч өргөж чадахааргүй болсон аж. Элдэв хүнд зүйл өргөвөл нуруунд нь ачаалал ирж илүү гай дагуулна гэв. Тэгээд эгч цэцгийн дэлгүүр ажиллуулдаг болжээ. Өглөөнөөс орой хүртэл цэцэг боодог ажилдаа үнэхээр дуртай гэж инээмсэглэн өгүүлэв. Тэдний том охиныг На Жиёон, харин түүний бяцхан дүүг На Пегжэ гэдэг. Жиёон арван гурван настай ба миний удаах дүү мэт чимээгүй, даруухан, элдэв дуу шуугүй нэгэн бол түүний дүү дөрвөн настай Пегжэ энэ л насан дээрх хөвгүүд адил хөл, ам хоёр нь зогсоо зайгүй хөдөлж, ямар ч үед сахилгагүйтдэг эрч хүчтэй, цовоо жаал аж.

Бид хаалгаар нэгэнтээ энэ газраас цухуйж ч чадахгүй гэдгээ нэгэнтээ ойлгосон билээ. Гадагш, хүмүүстэй холбогдох ямар ч боломж үгүй бөгөөд хэдэн ухаалаг утас бий ч сүлжээ огт орохгүй тул дуудлага болон зурвас алийг нь ч илгээж үл чадна. Энх ахуйд, сүйрлээс урьд бол энд сүлжээ саадгүй ордог байсан гэж На ах хэлсэн юм. Үзэхэд энэ хавийн сүлжээний шонгууд унаж, хэмхэрсэн болой. Тийм тул өөрсдөө л амь тэмцэн мэрийж, өөрсдөө л хаалга гаргах хэрэгтэй гэсэн дүгнэлтэд хүрэв. Тэгээд энэхүү чухаг ажилдаа На ах бид хоёр даруй ханцуй шамлан орсон юм.

Азтай нь гэвээс энэ зоорийг На гэр бүл агуулахын журмаар ашигладаг байсан тул элдэв багаж хэрэгсэл хангалттай байлаа. Төмрийн хөрөөнөөс өгсүүлээд том өрөм, гурван ч хүрз, хоёр сүх, алх гээд хаалга гаргахад шаардлагатай багаж хэрэгсэл цөм бүгд бий. Зоорины гэрэл ч ямар нэг гайхам явдлаар саадгүй ажиллаж байлаа. Сүлжээгүй хэдий ч гэрэлтэй байна гэдэг сайхан явдал. Гайхалтай азтай ч мэт. Мөн тэд аялалд их явдаг тул аяны олон гудас хөнжил, хийгээр ажилладаг жижиг оврын зуух болон хэд хэдэн хий, олон төрлийн гоймон ч байв. Дарсан хэд хэдэн хоолны хачир (бүгд дуусаж байсан) болон хачирны ногоонуудаа энд ч мөн хадгалдаг байсны дээр хуучирсан, ашиглалтаас гарсан, усны хоолойтой холбоо бүхий зэвэрсэн цорго ч энд байлаа.

Саллу эгчийн өгүүлснээр бол тэдний амьдарч байсан энэ байшин нь эрт үеийнх бөгөөд энэ цэлгэр зооринд нь дайны цагт, түүнээс хойш ч дүрвэгсэд ирж нуугдаж, орогнодог хүртэл байсан, үүнээс улбаалан хэд хэдэн хүн ч энд үхсэн тул муу нэртэй бөгөөд На гэр бүл ийм том байшинг их хямд үнээр худалдаж авсан гэв. Тиймээс ч гэрэлтэй бас зэвэрсэн муу усны цорготой, худал үнэн угаалгын өрөө гэх модон жорлон маягийн өмхий ханхай өрөөтэй, бас ч гэж том аж. Энэ хүртэл зоорь нь эвдрэлгүй тэссэн нь аргагүй сайн баригдсаных байлаа. Энэ явдал энх цагт сайн явдал байвч одоо бол бидний хувьд том саад болов. Дэндүүгээс ч сайн баригдсан зоорины ханыг сэтэлж цааш гарна гэдэг яггүй даваа ажээ. Нэг л хаалгатай, бусдаар гадагшаа нүх гэж үгүй уг зоорийг аль нэг талын ханыг цааш сэтэлж, дээш ухаж ертөнц рүү өнгийнө гэхээс өөр гарах хувилбар үгүй байсан юм. Сайн ханатай байх нь ах бид хоёрын хаалга гаргах явдлыг улам удаашруулна. Бид энд хэд хоногтоо л байгаа хүнсээрээ голоо зогоож, арван хоног лав хангалттай тэсэж чадах тул түүнээс урьтаж л эндээс гарах шаардлагатай.

Ханыг цааш сэтэлж ухах гэж л бүтэн гурван өдөр зарцуулагдав. На ах хүчээ гарган сүхдэж, хав чадал юу бүхнээ гаргаж байлаа. Гэвч аргагүй эр байвч хүч мөхөс бөгөөд би хүртэл турь муутай гараараа сүх барьж ханыг сүхдэх болов оо. Хэт сайн цутгагдсан тэр шавар ховхорч унах нь хэцүү. Жиёон үүнээс унах шороо, чулууг цэвэрлэх ажилд өөрийгөө бүрэн дайчилж, хэрэндээ л бидэнд тусална. Саллу эгч бидэнд эрүүл мэндээсээ болоод нэмэр болж чадахгүй буйдаа санаа нь үнэхээр зовнино. Эгч энд буй хоол хүнс, усны асуудлыг сайтар хариуцаж, ариглан гамнахуйн дээдийг үзүүлж байв. Нүх гаргасан бид хөрсөнд хүрлээ. Бид хөндлөн жаахан ухаж, дээшээ эгц ухах төлөвлөгөө бүхий ба бидний гаргасан нүх На ахын хашааны аль нэн газар гарч ирнэ гэдгийг мэдэж байлаа. Тэдний хашаа ч том цэлгэр, элдэв нүх хоолойтой учран золгоно гэж үгүй нь ашгүй амь тэмцэх ажилд минь нэрмээс болохгүй нь аз. Зөвхөн хар шороо нэг өдөр бүтэн ухсаар газрын гадар луу гарах алдад нуранги үүсэж, үүний эгц дор байсан На ах золтой л дарагдаад үхчихсэнгүй. Амжиж бултсан тулдаа л амь гарав. Бид дахин өөр газар ухаж, ахин илүү болгоомжтой оролдсон ч газрын дээр мөн л овоолоотой хэмхэрсэн хүнд зүйлс буй болж нурав.

Ахиад л бид арай өөр зүг лүү нүх ухаж, урдхаасаа тун илүү болгоомжтой байсан бөгөөд ахиад л дээрээс дараатай зүйл ухахтай зэрэгцэн нурлаа. Өдөр бүр нэг шинээр ухаж, тэр нь гарахын алдад нурна. Бид долоон удаа энд тэнд ухаж бүгд л нурангид даруулсан болж таарч, удаа дараалан бүтэлгүйтэв. Гэсэн гэлээ гээд алдаж, мохолгүй өдөр бүр шинээр ухна. Яаж ч шантрах вэ? Хүч тамир барагдах ч тэссээр л байлаа. Газар шорооны ажилд оролцох бүү хэл хүрз ч барьж үзээгүй надад эдгээр өдрүүд тун хүнд байв. Урсгасан хөлс бүр минь эргэж хатаж, ухсан нүх бүхэн маань буцаад нурахтай зэрэгцэн гэр бүлээ гэх миний зовнил нэмэгдсээр л байна. Зүрхээрээ урагдаж, зүүдэнд минь ч тэд ирэх аж. Бурхан минь! Гэр бүл минь л бүтэн байгаасай.

Холбоо барих хэрэгсэл үгүй хэдий ч магад бидний дээгүүр хэн нэгэн явж мэднэ хэмээн найдаж, бид өглөө болгон хоёр удаа, ѳдѳр зургаан удаа, орой гурван удаа тогтмол цагаар дээш дуу чимээ ѳгч, тусламж дуудан орилно. Сонсвоос энд хүмүүс буй гэж мэдэж аврахаар зэхнэ хэмээн найдна. Гэвч хэчнээн чангаар орилж, хэчнээн хүн явах бол хэмээн чихээ тавин чагнах ч үхэж буй ялааны дуу ч, үлээж буй салхины дуу ч үл сонстоно. Ухаж ухаж амрах зуураа би Жиёон Пегжэ хоёртой тоглон наадаж, сүйрлээс шүүрч гарсан ганц цүнхэндээ авч явсан бор цаастай зургийн дэвтэртээ На гэр бүлийг бүгдийг нь буулгав. Энэ зуур тэд өөрсдийнхөө талаар элдэв зүйл надад хүүрнэж, На ах ч яриа хөөрөөтэй нэгэн тул Гванжуг нүдэнд дурайтал өгүүлнэ, эгч дуугүй, цөөн үг өгүүлэх ч намайг үнэхээр дотночлон үзэх нь илт мэдрэгдэнэ, Жиёонтой түүний сайн хөвгүүний талаар надтай нууцхан ярилцан, Пегжэ цэцэрлэгийнхээ талаар идэвхийлэн ярьна. На гэр бүлтэй өдөр өнгөрөх тусам их л дотносож буй нь элэг зүрхэнд мэдрэгдэнэ. Гэвч ийн дотносох тусам улам л гэр бүлээ үгүйлнэ.

Газар доорх энэ л зооринд аюулд буй байдлаа үл мэдэн ам зайгүй шулганах жаал Пегжэ бидний хувьд гэрэл гэгээ болж байлаа. Түүний өхөөрдөм булцгар цагаан хацар, амнаас нь унах бүрийд хайр болон инээд дагуулах хэнэггүй үгс. Нэг дүү маань Пегжэтэй ѳндрѳѳрѳѳ ч насаараа ч эн чацуу нь түүнийг хайрлах шалтгааныг ахин надад нэмнэ. Энэ жаал үнэхээр хөөрхөн!

Бид зэвтэй ус ууж, дан ногоо идсээр, есөн бүтэлгүйтлийн эцэст сая нэг тэнгэр биднийг ивээв. Хүнс ч дуусаж, ус ч улам бохирдож байхуй ах бид хоёр амжилт сая оллоо. Өмсөж зүүсэн байсан тэр л хувцастайгаа, үнэнхүү дэвэрсэн сэтгэлдээ хөхин баясч, бид бүгд хөөрсөөр хүйтэн шороон нүхээр мацаж газар дээрх ертөнцөд ирэв. Арван хоёр хоног нарны гэрлийг амссангүй. Арван хоёр хоног газар доор өнгөрөв. Нойтон шороо үнэрлэж, чийгтэй дэртэй хоносон өдрүүдээс мултарч сая өндийв.

- Ээ бурхан минь!

Саллу эгч амаа дарсаар, нүхээр гарав уу үгүй юу ийн уулга алдлаа. Эгчийн нүдэнд даруй нулимс цийлгэнэж, ээнэгшин дассан өөрийн хотоо эмтэрсэн буйг нь харав. Гванжу юу ч үгүй хүйс тэмтрүүлжээ. Ардаас нь цухуйсан миний ч бие хүйт даав. Үдэш болж буй болой. Нар хэвийж, сэрүү татах бөгөөд үзэгдэх орчин сүүмгэр нарны гэрэлд тод харагдаж байлаа. Газар хѳдлѳлтѳнд сийчүүлж, галав усанд угаагдан, хэвлийгээ хага яруулж, хот бус хуучин балгас болжээ. Гванжуд сүндэрлэж асан өндөр, нам барилгуудаас юу ч үл үлджээ. Машины сэг, хийсч буй хог, булга татуулсан хар модод, бутарч шарласан өвснүүд, сэндийлүүлсэн газар, бараа нь ч үгүй болсон Хансио сүм. Төмрийн сэгүүд, элдэв зүйл зэвэрч зэвхийн шарлаад, гутам өнгө үүссэн байлаа. Өдѳѳ ѳм зумлуулсан нүцгэн шувуу шиг тийм өрөвдөлтэй. Хаа сайгүй ёрдойсон тѳмѳр, голоороо хуваагдсан зарын самбар, сүйрсэн байшингийн моднууд буй бөгөөд хүний дуу бүү хэл хүйтэн салхи ч үлээхгүй нь аймшигтай. Хэн ч алга, хэд орилов, хариу үгүй. Хэн нэгнийг олж магад хэмээн бид буцаж зоорь луу орон, юмыг яаж мэдэх вэ хэмээн идэхээр хэдэн хачир, ногоо цүнхлээд буцаж хотоор явлаа. Гал дээгүүр гишгэлэх аятай, тогоруу шувуу гэтэх мэт алхав. Зоориноос гарч хагас киломерт хэртэй алхсан боловч, алхам тутамдаа авиа дуу гаргавч хэн ч ирмэнгүй ээ. Үнэхээр энэ хотод хүн үгүй гэж үү? Юу тохиолдоо вэ?

Бидэнд тусалж чадах хэн нэгэнтэй учирна гэх хоосон найдлага тээн бид зүг чиггүй аажуухан алхсаар л... Хог ч хөлд хийсч ирэхгүй, хүйтэн төмөр ч хяхтнахгүй тийм хөгийн чимээгүй. Жиёон гэнэтхэн чангаар дуу алдлаа. Савхан хуруугаараа биднээс чанх урагш зааж, хоолойноос нь сонсох нь баярлаж буй аяс дүүрэн.

- Ааваа! Ээжээ! Тэр хар аа! Хүмүүс байна шүү дээ!

Биднээс чанх урд, хол зайд хоёр хар дүрс үзэгдэх нь наашлан алхаж буй хоёр хүн шиг аж. Үнэхээр л гар санжганаж, толгой дохилзох нь хүний шинж бөлгөө. Би ч баярлав. Бид ч баярлаад ирлээ. Хүн харсан гэх үг "бид аврагдлаа" гэж буйтай утга дүйнэ. Бид өөдөөс нь угтан гүйх шахам алхлаа. Хоорондын зай ойртох тусам тэдний дүрс улам л нүднээ тодрохтой зэрэгцэн нэг л ёрын мэдрэмж цээжнээс маажиж эхлэв. Тэдний хѳл гуйвж, дайван, зѳв тогтож үл чадах бөгөөд үзвээс бидний зүг улангасан гүйж буй ажээ. Хүнийх гэхээргүй нэг л эв хавгүй. Бид бүгд л энэ хачин байдлыг анзаарсаар, хурдаа сааруулаад дороо нам зогсоод сайн харав. Согтуу гэхэд арай л өөр, нэг л биш юм. Жиёон биднийг яагаад зогссоныг үл ойлгон гараа үргэлжлүүлэн даллаж, гэнэн инээмсэглэсэн хэвээрээ. Бяцхан Пегжэ гэнэт л чанга чарлан уйлах нь тэр. Бидэн рүү наашилж байсан тэдгээр хүмүүс амьд бус ажээ.

- Зугтаарай! гэж ах орилсон ч хожимджээ.